Bạn đã từng nhận được câu trả lời “Bình thường” khi hỏi một ai đó, một người quen hoặc người thân trong gia đình chưa?
Cảm xúc bạn như thế nào, có cảm thấy hụt hẫng hay khó chịu không?
Hoặc cũng có lúc bạn trả lời người khác như vậy, một cách rất “bình thường”.
Tâm lý chung khi nghe câu trả lời đó, người hỏi thường chững lại một nhịp, chút bối rối và tìm cách khác để bắt đầu lại cuộc trò chuyện, có thể là xã giao hoặc đơn giản là muốn quan tâm sâu hơn. Câu trả lời này không sai, nhưng điều bạn nhận được không phải là sự thật trọn vẹn. Đôi khi vì một lý do nào đó, chúng ta chỉ muốn cho qua câu chuyện thật nhanh. Và “bình thường” là cách dễ nhất để làm điều đó.
Theo tâm lý học, “bình thường” không phải là một trạng thái, mà là một cơ chế giúp kết thúc cuộc trò chuyện trước khi chạm vào điều thật bên trong. Cơ chế này có thể đến từ nhiều nguyên nhân: mệt mỏi, não bộ cần nghỉ ngơi hoặc đơn giản là bản thân chưa kịp nhận diện được cảm xúc của mình tại thời điểm đó.
Và “bình thường” không hẳn là ổn. Nó có thể là một dạng tê liệt cảm xúc được gọi bằng cái tên dễ chịu hơn.
Não bộ là một hệ thống phức tạp và tinh vi, nó luôn ưu tiên giữ bạn ở trạng thái an toàn, hơn là buộc bạn phải đối diện với điều khó chịu. Chính vì thế, việc trả lời “bình thường” là một cơ chế tâm lý giúp chúng ta né tránh, giảm nhẹ vấn đề (minimization).
Cơ chế này giúp bạn:
- Không phải giải thích.
- Không bị hỏi thêm.
- Và không phải đối diện với điều gì sâu hơn bên trong.
Não bộ không quan tâm bạn có sống đúng hay không. Nó chỉ quan tâm bạn có đang an toàn hay không. Giống như khi bạn biết mình mệt, nhưng không rõ mình mệt vì điều gì, lúc này câu trả lời “bình thường” trở thành lựa chọn an toàn nhất.
Con người chúng ta không sợ cảm xúc, nhưng sợ phải gọi tên chính xác cảm xúc đó. Vì khi đã gọi tên,cơ thể bắt đầu nhận diện và như vậy một loạt các phản xạ thần kinh diễn ra bên trong, bắt buộc cơ thể ta phải ứng phó, không thể tiếp tục né tránh như trước.
Cho nên, bạn không nói “bình thường” vì bạn ổn. Bạn nói vậy vì bạn chưa sẵn sàng đối diện với điềugì đó thật sự bên trong. Bạn có bao giờ nghĩ rằng, việc thốt lên câu trả lời “bình thường” không hoàn toàn là điều tự nhiên, mà là thứ đã được học và lặp lại nhiều lần đến mức trở thành phản xạ?
Môi trường sống dần định hình chúng ta trở thành một phiên bản “ổn”, “đúng”, “ dễ chấp nhận” trong mắt người khác. Và để làm được điều đó, bản thân đôi khi phải kiềm lại những phản ứng thật, cảm xúc không “đẹp”, không phù hợp hoặc đôi lúc chỉ là những giây phút ngẫu hứng.
Từ nhỏ, chúng ta được dạy: đừng làm lớn chuyện, đừng than vãn quá nhiều hoặc mọi thứ rồi sẽ qua. Lớn lên khi đi làm, bạn lại thấy: ai cũng có áp lực, ai cũng có vấn đề và dần dần bạn bắt đầu tin rằng: cảm xúc của mình cũng “không có gì đặc biệt”. Bạn hiểu điều đó, nhưng cũng chính vì hiểu, bạn ít nói sự thật hơn. Và có thể đến một lúc nào đó, bạn không còn phân biệt rõ đâu là ổn định thật sự và đâu chỉ là sự chịu đựng kéo dài.
Và khi mọi thứ xung quanh gọi sự chịu đựng là “bình thường” bạn bắt đầu nghi ngờ chính cảm xúc của mình. Khi càng trưởng thành, chúng ta càng có xu hướng giữ mọi thứ ổn bên ngoài và dần bỏ qua cảm xúc bên trong. Vì thế, câu trả lời “bình thường” đôi khi chỉ là một vai diễn để giữ cho cuộc sống trông có vẻ ổn định. Bên trong có thể bạn đang rối, nhưng bên ngoài, bạn vẫn cố giữ mọi thứ trông ổn nhất có thể.
Xã hội quy định bạn đi làm 5 ngày và được nghỉ cuối tuần. Nhưng đến cuối tuần thật sự, bạn lại không cảm thấy mình nghỉ, bạn bị cuốn theo vòng quay cuộc sống với những nhiều thứ diễn ra xung quanh. Và rồi, bạn bắt đầu sống theo quán tính. Không phải vì bạn muốn, mà vì bạn không còn đủ năng lượng để dừng lại và cảm nhận. Những cảm xúc không được gọi tên, những cuộc trò chuyện dần trở nên hời hợt và bạn cũng không còn mong chờ quá nhiều ở người đối diện. Thật ra, bạn không hết vấn đề mà chỉ là mất dần khả năng cảm nhận nó.
Theo tâm lý học thần kinh, khi stress kéo dài, não sẽ chuyển sang chế độ “an toàn”, ưu tiên bảo tồn năng lượng thay vì cảm nhận sâu. Vì thế, bạn bắt đầu cảm ít đi, không phải vì bạn không có cảm xúc mà vì não đang giảm cường độ cảm nhận để bảo vệ bạn.
Nó giống như một chiếc xe khi sắp hết nhiên liệu: sẽ tắt bớt điều hòa, hạn chế tăng tốc và chạy chậm lại để duy trì. Cơ thể bạn cũng vậy, bạn không còn phản ứng mạnh. Nhưng đồng thời, bạn cũng không còn cảm thấy sống động như trước. Nếu trạng thái này kéo dài, bạn bắt đầu trở nên thờ ơ hơn, cảm xúc bị “làm phẳng”, chỉ đủ để tồn tại. Và “bình thường” trở thành câu trả lời trong mọi cuộc giao tiếp. Đây cũng chỉ là biểu hiện bạn đã thích nghi quá tốt với cơ chế bảo vệ đó.
Chúng ta được học cách phản ứng với môi trường, ứng phó với những hoàn cảnh khó khăn bên ngoài, nhưng lại ít được học cách hỗ trợ tinh thần bên trong. Nên khi vấn đề xảy ra, chúng ta lại tìm cách lảng tránh nó. Lấp đầy thời gian bằng sự bận rộn, bằng công việc của mình. Vì công việc, thành quả bên ngoài sẽ được ghi nhận và đánh giá một cách cụ thể. Còn bên trong thì có ai thấy, ai biết đâu mà hay. Lúc này, sự bận rộn chính là công cụ tránh cảm xúc rất phù hợp. Chúng ta không bận rộn thật sự, mà chỉ đang dùng sự bận rộn để không phải đối diện với chính mình. Một phần vì chưa có kinh nghiệm xử lý, một phần khác là nếu chúng ta thừa nhận sự không ổn định bên trong, chúng ta sẽ buộc phải thay đổi, điều chỉnh và ra quyết định. Nhưng đúng hay sai, hệ quả thế nào thì chưa biết được.
Như bản thân tôi, khi thừa nhận mình giao tiếp chưa khéo, tôi phải tìm cách điều chỉnh cách ăn nói, giọng điệu cho phù hợp. Lúc này, não bộ lại phản đối vì quá tốn công, tốn sức mà chưa thấy được thành quả hay kết quả rõ ràng. Và tôi lại quay về với trạng thái cũ. Chúng ta sẽ luôn lựa chọn sự quen thuộc, cho dù chưa phù hợp, nhưng vẫn tốt hơn là một nơi mới mà tương lai lại bất định, nên chúng ta chưa sẵn sàng rời đi.
Ai cũng muốn mình thành công, nhưng thành công thì phải được định dạng. Và ở đây chính là sự định dạng về bản sắc mỗi người: “Tôi là người rất ổn”, “Tôi có thể kiểm soát được bản thân mình”. Chính vì những điều này, mà ta khó thay đổi phiên bản cũ. Sự sụp đổ của hình tượng bản thân đôi khi là nỗi sợ thật sự. Ta sẽ bám víu vào đâu, dựa vào đâu để phát triển, thay đổi? Như người leo trên vách núi, nếu thả tay này, liệu có kịp bám vào tay kia không?
Bạn đừng quá sợ khi cảm thấy mình sắp rơi tự do mà hành động một cách vội vã. Đừng vội tìm kiếm sự “chữa lành” bên ngoài, đừng “cắt ngay” những điều phiền toái xung quanh. Hay đừng trả lời một cách vội vã: “Tôi bình thường”. Hãy dừng lại một nhịp. Quan sát. Và trung thực với chính bản thân mình lúc này.
Hãy gọi tên những điều đang diễn ra bên trong: • “Mình đang mệt” • “Mình đang trống rỗng” • “Mình không rõ mình đang cảm gì”
Những câu nói trên giúp não bộ giảm bớt sự lăn xăn, bớt trốn tránh, bớt chạy đi tìm những cảm xúc bên ngoài. Chính lúc này, bạn sẽ thấy mình rõ hơn, nhẹ hơn, và bắt đầu nhận ra mình có “thật sự bình thường” hay không.