Có một giai đoạn tôi không còn thấy hứng thú với điều gì cả. Cho dù lúc đầu rất hào hứng, mua rất nhiều sách về chủ đề đó, hình dung viễn cảnh tương lai mình sẽ vượt qua rào cản và trở nên giỏi hơn. Nhưng rồi mọi thứ bắt đầu nhạt dần. Mở sách không muốn đọc, sự hứng thú biến mất mà thay vào đó là cảm giác từ chối tiếp nhận, không muốn học thêm bất cứ điều gì nữa.
Điển hình là khoảng thời gian tôi bắt đầu học cử nhân Tâm lý học. Học kỳ đầu tiên, tôi rất háo hức. Đi học gần như không sót buổi nào, ghi chép đầy đủ, chủ động phát biểu và còn tự tìm thêm tài liệu tiếng Anh để đọc thêm bên ngoài. Tôi nhớ cảm giác đó rõ lắm, tranh thủ xong việc là muốn đến lớp ngay, đọc một khái niệm mới là muốn hiểu tận gốc. Lúc đó tôi từng nghĩ: có lẽ đây thật sự là con đường dành cho mình.
Tôi từng tin rằng chỉ cần mình đủ cố gắng và đủ yêu thích, thì cảm giác nhiệt huyết đó sẽ kéo dài mãi. Nhưng sang học kỳ thứ hai, mọi thứ bắt đầu chậm lại. Tôi lấy lý do công việc bận rộn hơn, cần bổ sung kỹ năng mềm nên dần ít tham gia lớp. Việc học cũng không còn sự chủ động như trước. Thay vì học từ đầu mỗi học kỳ, tôi bắt đầu để sát ngày thi mới học đối phó cho qua môn.
Điều kỳ lạ là tôi vẫn thấy kiến thức hay. Vẫn có những buổi đọc được một đoạn và nghĩ "ồ, thú vị thật". Nhưng tâm trí tôi không chịu dừng lại đủ lâu để thực sự thấm. Như thể có một lớp kính mỏng ngăn giữa tôi và điều mình từng yêu thích. Và tôi cũng bắt đầu tự hỏi: liệu mình có thật sự thích tâm lý học không?
Nhiều người tưởng mình mất đam mê. Nhưng thật ra, họ không hoàn toàn mất mong muốn hay khả năng phát triển. Có khi họ chỉ đang sống quá lâu trong trạng thái căng thẳng, áp lực và phải liên tục đối phó với cuộc sống xung quanh. Đến một lúc nào đó, năng lượng bên trong dần cạn đi theo cách rất âm thầm.
Bạn vẫn có thể đi làm bình thường vào mỗi buổi sáng, vẫn hoàn thành trách nhiệm và giữ được vị trí của mình trong công việc. Nhưng bên trong lại không còn cảm giác háo hức, không còn nhiều năng lượng để kết nối với đồng nghiệp, đối tác hay học thêm điều gì mới. Mọi thứ vẫn diễn ra đều đặn. Chỉ là cảm giác mình đang “sống” bắt đầu biến mất dần. Có những người nhìn bên ngoài vẫn rất ổn. Nhưng thật ra bên trong chỉ còn là trạng thái vận hành để đi qua từng ngày.
Có khoảng thời gian, tôi luôn tắt máy sau 5 giờ chiều, từ chối trả lời mọi tin nhắn hay email công việc. Bản thân cũng không còn muốn phát biểu ý kiến trong các cuộc họp, đi làm chủ yếu để đủ thời gian chấm công rồi trở về. Điều lạ là lúc đó tôi không nghĩ mình đang có vấn đề gì nghiêm trọng. Tôi chỉ thấy: mình mệt. Một kiểu mệt không hẳn đến từ khối lượng công việc. Mà giống như bên trong không còn nhiều năng lượng để quan tâm hay nhiệt tình với bất cứ điều gì nữa.
Đôi khi nhìn những bạn trẻ mới vào làm còn nhiều nhiệt huyết, tôi lại có chút phân biệt hay mỉa mai họ đang “sai lầm điều gì đó”, còn mình thì lựa chọn khôn ngoan hơn vì đã hiểu cuộc sống thực tế ra sao. Nhưng ngẫm lại, tôi hiểu đó chỉ là cách tôi tự bảo vệ mình khỏi việc thừa nhận một sự thật: tôi đang ghen tị với chính cái nhiệt huyết mà mình đã đánh mất.
Kiệt sức ngầm không ồn ào. Nó không làm bạn gục ngã hay bỏ cuộc hoàn toàn. Nó chỉ làm bạn nhạt dần, nhạt với công việc, nhạt với người xung quanh, và đôi khi, nhạt với chính bản thân mình. Có thể điều mất đi không hẳn là đam mê. Mà là khả năng cảm thấy mình đang thật sự sống thay vì chỉ tồn tại.
Khi cảm giác lơ lửng và trôi dạt như vậy xuất hiện, điều đầu tiên con người thường làm là cố tìm một thứ gì đó mới hơn để thay đổi cảm xúc của mình. Giống như một người chèo thuyền bắt đầu nghĩ rằng có lẽ chỉ cần đổi sang một con thuyền khác đẹp hơn, mới hơn thì mình sẽ thấy khá hơn. Nhưng chiếc thuyền mới không chữa được người chèo đã kiệt sức.
Một số bạn bè của tôi bắt đầu đăng ký những khóa học đắt tiền — thêm bằng cấp, thêm chứng chỉ, thêm kỹ năng. Nhìn từ ngoài thì có vẻ chủ động, tích cực. Nhưng nếu ngồi lại hỏi thật, nhiều người sẽ thừa nhận rằng họ không thật sự biết mình học để làm gì, chỉ là không học thì thấy lo, thấy tụt hậu, thấy như mình đang đứng yên trong khi cả thế giới đang chạy.
Đó không phải ham học. Đó là đang dùng việc học để lấp đầy một khoảng trống bên trong.
Tôi cũng từng như vậy. Mỗi lần thấy chán, thấy mất phương hướng, tôi lại mở tab mới, tìm khóa học mới, lên kế hoạch mới. Cảm giác lúc đăng ký rất tốt, như thể mình vừa làm được điều gì đó có ích cho bản thân. Nhưng cảm giác đó chỉ kéo dài vài ngày. Sau đó mọi thứ lại trở về như cũ, chỉ là thêm một tab bỏ dở, thêm một khóa học chưa hoàn thành.
Tâm trí chúng ta bị thúc ép liên tục phải đổi mới, phải bù đắp, phải "làm gì đó có ích". Nhưng điều chúng ta không nhận ra là: càng cố lấp đầy bằng những thứ từ bên ngoài, cái khoảng trống bên trong càng rộng hơn. Vì thứ chúng ta thật sự thiếu không phải là kiến thức mới hay kỹ năng mới, mà là sự kết nối với chính mình, với lý do ban đầu mình đã bắt đầu.
Và điều đó không có khóa học nào dạy được.
Có lẽ điều cần thiết lúc này không phải là vội vã chèo nhanh hơn hay lập tức nhảy sang một con thuyền khác. Mà là cho bản thân một khoảng dừng thật sự. Một khoảng dừng đủ lâu để nghỉ ngơi, sống chậm lại và nhìn lại xem mình đang đi đâu, điều gì thật sự đang làm mình mệt mỏi.
Có thể điều làm con người mệt nhất không phải là áp lực. Mà là cảm giác phải cố gắng quá lâu đến mức bên trong không được nghỉ ngơi thật sự. Có thể bạn chưa mất đam mê. Chỉ là một phần nào đó bên trong bạn đã mỏi mệt lâu rồi.