Có một giai đoạn tôi không còn thuộc về phiên bản cũ nữa. Nhưng cũng chưa đủ rõ ràng để trở thành con người mới. Và có lẽ đó là khoảng thời gian chênh vênh nhất khi tôi nghĩ rằng nếu mình được tự do thì sẽ hạnh phúc. Tự do ở đây có thể là không còn phải làm việc ở nơi mình không thích, không còn gặp người sếp mà bản thân phải cố chịu đựng mỗi ngày. Hoặc là một ngày nào đó có thể tự làm công việc riêng, làm trong sự sáng tạo và cảm hứng của chính mình, không còn những KPI khô khan hay các quy tắc lặp đi lặp lại như trước.
Lúc ấy tôi từng nghĩ: chỉ cần thoát ra được khỏi môi trường cũ, mọi thứ sẽ nhẹ nhõm hơn rất nhiều. Nhưng rồi khi thật sự bước ra ngoài, điều đầu tiên tôi đối diện lại không phải cảm giác tự do hoàn toàn như mình tưởng. Mà là sự hoang mang. Một kiểu hoang mang rất lạ khi không còn ai nhắc nhở, không còn lịch trình cố định, không còn những nguyên tắc tập thể buộc mình phải vận hành như trước.
Thời gian đầu sau khi nghỉ việc, tôi có cảm giác như vừa trút bỏ được một gánh nặng rất lớn. Tôi thấy thích thú với hành trình xuyên Việt, được đi nhiều nơi mà không còn bị ràng buộc bởi tin nhắn công việc, email hay những cuộc gọi thúc ép mỗi ngày. Có những buổi sáng thức dậy ở một nơi hoàn toàn mới, tôi từng nghĩ: cuối cùng mình cũng đã sống cuộc đời mà trước đây luôn mong muốn. Nhưng khoảng gần một tháng sau, cảm giác đó bắt đầu thay đổi.
Tôi bắt đầu nhớ không khí làm việc ở văn phòng, nhớ những cuộc trò chuyện, những buổi bàn bạc kế hoạch hay cảm giác mình đang thuộc về một tập thể nào đó. Càng rảnh rỗi, sự bất an bên trong càng hiện rõ hơn.
Tôi nhận ra thứ mình nhớ không hẳn là công việc. Mà là cảm giác mình từng có một vị trí quen thuộc trong cuộc sống đó.
Từ lúc sinh ra, con người đã được đặt cho một cái tên. Rồi lớn lên trong gia đình, trường học và công việc, ta dần được gắn với những vai trò, chức danh hay cách sống nhất định. Sau nhiều năm, những thứ đó gần như trở thành một phần trong cách ta nhìn nhận chính mình. Nên khi mất đi một điều gì đó, đặc biệt là trong sự nghiệp, ta không chỉ mất công việc hay thu nhập. Đôi khi còn là cảm giác mình từng là ai trong suốt rất nhiều năm trước đó.
Giống như một lớp da đã gắn quá lâu với cơ thể. Khi buộc phải tách ra, cảm giác đầu tiên thường không phải nhẹ nhõm. Mà là đau và trống. Vì thế, con người đôi khi không chỉ sợ thất bại. Mà còn sợ khoảng trống xuất hiện khi không còn điều gì quen thuộc để định nghĩa bản thân nữa.
Khi tôi nghỉ việc, chức danh kỹ sư không còn, môi trường công ty quen thuộc cũng không còn. Và đó là lần đầu tiên tôi cảm nhận rõ cảm giác chênh vênh khi một phần danh tính của mình biến mất. Có những lúc nhìn người khác giới thiệu về công việc, vị trí hay định hướng rất rõ ràng, tôi lại tự hỏi: vậy còn mình bây giờ là ai?
Trước đây, chỉ cần nói mình làm ở đâu, giữ vị trí gì, tôi đã cảm thấy bản thân có một giá trị nào đó rất rõ ràng. Nhưng khi những thứ đó biến mất, tôi mới nhận ra con người đôi khi phụ thuộc vào sự công nhận bên ngoài nhiều hơn mình nghĩ.
Chính vì vậy mà tự do thật sự luôn đi kèm với cảm giác bất định. Khi không còn công ty, không còn lộ trình quen thuộc hay những tiêu chuẩn sẵn có để bám vào, ta buộc phải tự quyết định mọi thứ cho cuộc đời mình. Tự chọn hướng đi. Tự chịu trách nhiệm. Tự trả lời xem điều gì mới thật sự phù hợp với mình. Và điều đó đáng sợ hơn tôi từng nghĩ rất nhiều.
Có những giai đoạn, tôi cảm giác mình giống một người đứng giữa khoảng trời rất rộng nhưng lại không biết chính xác phải đi về hướng nào. Dù trước đó tôi cũng đã lường trước phần nào cảm giác này. Thậm chí từng cho phép bản thân nghỉ không lương một tháng để suy nghĩ nghiêm túc hơn về hành trình dài phía trước. Nhưng rồi tôi nhận ra, chỉ chuẩn bị tâm lý thôi vẫn chưa đủ.
Đã có thời gian hơn một năm sau khi tách ra làm công việc khác, tôi vẫn liên tục rơi vào trạng thái tự đối chiếu và hoài nghi chính mình giữa rất nhiều biến động bên ngoài. Đâu mới là điều thật sự phù hợp? Đâu là lựa chọn đúng? Hay thật ra mình chỉ đang chạy theo một hình dung khác về sự ổn định?
Có lúc tôi thấy rất rõ hướng đi của mình. Nhưng cũng có lúc lại cảm thấy mọi thứ trở nên mơ hồ trở lại. Và có lẽ đó là điều ít ai nói về tự do. Bên cạnh cảm giác được sống theo ý mình, nó cũng đi kèm với những khoảng thời gian rất cô đơn và hoang mang bên trong.
Những giai đoạn chuyển hướng lớn trong cuộc đời thường đi kèm với cảm giác mất phương hướng tạm thời. Giống như con người phải sống một khoảng thời gian rất dài giữa phiên bản cũ đã không còn phù hợp và phiên bản mới vẫn chưa thật sự hình thành. Khoảng thời gian đó không dễ chịu chút nào.
Và chính khoảng trống đó làm nhiều người quay trở lại với sự mắc kẹt quen thuộc trước đây. Không phải vì họ thật sự hạnh phúc với cuộc sống cũ. Mà vì sự quen thuộc giúp con người đỡ hoang mang hơn cảm giác phải tự quyết định toàn bộ cuộc đời mình. Đôi khi sự ổn định không làm con người hạnh phúc hơn. Nó chỉ làm ta bớt bất an hơn mà thôi.
Có lẽ đó là điều đáng sợ nhất của tự do. Không phải vì con đường phía trước quá khó. Mà vì từ lúc đó trở đi, không còn ai sống thay cuộc đời mình nữa. Có lúc tôi vẫn bắt gặp mình đang chờ: chờ đến khi ổn định hơn, rõ ràng hơn, chắc chắn hơn rồi mới thật sự bắt đầu sống. Nhưng rồi tôi dần nhận ra, khoảng thời gian lơ lửng giữa những phiên bản đó không phải là hành lang để đi tới cuộc đời thật. Nó vốn đã là cuộc đời thật rồi.