Có những cuộc gặp khiến mình nhớ rất lâu, không phải vì câu chuyện quá đặc biệt mà vì sau khi kết thúc, mình vẫn còn mang theo một câu hỏi.
Hôm trước, tôi gặp lại một bạn khách hàng sau gần ba năm. Lần đầu chúng tôi làm việc với nhau khá đặc biệt. Tôi chưa từng gặp bạn ngoài đời, chỉ gửi một bản ghi âm phân tích rồi mỗi người tiếp tục cuộc sống của mình. Ba năm sau, bạn chủ động liên hệ lại. Bạn nói muốn nhìn lại chặng đường vừa qua và cũng muốn hiểu vì sao mọi thứ gần đây bắt đầu chững lại.
Điều đầu tiên khiến tôi chú ý lại không phải câu chuyện, mà là con người trước mặt. Bạn cao lớn, khỏe mạnh, nói chuyện nhanh và đầy năng lượng. Chỉ nhìn bên ngoài, có lẽ ít ai nghĩ người này đang mang theo nhiều nghi ngờ về chính mình đến vậy.
Bạn lên thành phố lập nghiệp, trải qua những năm tháng miệt mài. Hiện tại có vị trí ổn định. Nhìn từ ngoài vào ổn. Nhưng gần đây, bạn liên tục thất bại trong việc chốt hợp đồng với khách hàng. Không phải một lần. Nhiều lần liên tiếp. Khách hàng phản hồi rằng họ cảm thấy áp lực khi nghe bạn chia sẻ. Rằng những gì bạn nói quá triết lý, quá cao siêu, đến mức họ không biết có nên mua sản phẩm không. Bạn nghe xong, hụt hẫng. Rồi khó chịu. Rồi bắt đầu suy diễn. Rồi tụt cảm xúc. Rồi nằm lì ở nhà.
Và câu kết luận bạn tự đưa ra cho mình: "Tại mình nói nhiều quá. Tại mình gây áp lực. Tại mình ăn nói chưa hay."
Bạn nhìn tôi rồi hỏi: "Có phải vấn đề nằm ở cách nói chuyện không?"
Điều thú vị là, khi nghe bạn hỏi như vậy, trong đầu tôi lại không nghĩ nhiều đến kỹ năng giao tiếp. Tôi bắt đầu tự hỏi một điều khác…
Khi não bộ liên tục nhận những tín hiệu thất bại, bị từ chối hay bị đánh giá, điều đầu tiên nó muốn không phải là tìm ra sự thật. Mà là kích hoạt phản ứng sinh tồn. Đó không phải yếu đuối. Đó là cơ chế bảo vệ rất cổ xưa của con người. Nó muốn tìm một lời giải thích để mọi thứ trở nên dễ hiểu hơn.
Vấn đề là khi ở trong trạng thái đó, chúng ta rất dễ đưa ra những kết luận về bản thân mình và những kết luận này thường khắc nghiệt hơn thực tế rất nhiều.
"Mình nói nhiều" trở thành "mình là người không khéo léo, tinh tế." "Mình thất bại mấy deal" trở thành "mình không đủ năng lực." "Khách hàng cảm thấy áp lực" trở thành "mình là gánh nặng cho người khác."
Mỗi bước là một sự trượt dài từ sự kiện cụ thể sang phán xét về con người. Có khi nào chúng ta đang ghép nhiều điều khác nhau thành cùng một nguyên nhân?
Tôi chợt nghĩ, một người nói nhiều, nhiều năng lượng hay thích dùng những câu chuyện mang màu sắc triết lý có thể đơn giản chỉ là cách họ kết nối với thế giới. Trong khi đó, việc dễ tụt cảm xúc sau những lần thất bại, xu hướng thu mình hay nghi ngờ bản thân lại có thể là một câu chuyện hoàn toàn khác. Nhưng khi đang mệt, chúng ta thường vô thức ghép hai điều ấy lại với nhau. Nghe rất logic. Nhưng chưa chắc đã đúng.
Tôi nhìn bạn và tự thấy mình trong đó. Tôi cũng từng có những giai đoạn chỉ vì một vài kết quả không như mong muốn mà bắt đầu nghi ngờ những điều trước đó mình vẫn xem là điểm mạnh.
Chúng ta đều từng như vậy. Khi công việc không thuận, ta bắt đầu nghi ngờ năng lực. Khi một mối quan hệ đổ vỡ, ta nghi ngờ giá trị của bản thân. Khi liên tục thất bại, ta rất dễ chọn một nguyên nhân để bám vào. Chưa thực sự nguyên nhân đó đúng. Mà vì sự mơ hồ đôi khi còn đáng sợ hơn cả thất bại.
Cuộc trò chuyện hôm đó kết thúc khá lâu rồi. Nhưng câu hỏi vẫn còn ở lại với tôi. Liệu có bao nhiêu điều chúng ta đang tin về chính mình thực ra chỉ được hình thành trong những giai đoạn mình mệt mỏi nhất? Có thể vấn đề không nằm ở việc bạn nói quá nhiều. Cũng chưa chắc nằm ở kỹ năng giao tiếp. Mà điều đáng quan sát hơn là:
Khi cuộc sống bắt đầu không như ý, vì sao điều đầu tiên chúng ta nghi ngờ lại luôn là chính mình?
Điều đáng sợ không phải là đôi khi chúng ta hiểu sai về người khác. Mà là những lúc mệt mỏi nhất, chúng ta lại bắt đầu hiểu sai chính mình.